Open login
«Һаятқа болған көзқаришимни уруш өзгәртти».
08.04.2019 01:44   

Адаләт ӘКБӘРОВА: «Һаятқа болған көзқаришимни уруш өзгәртти»

Йолдаш МОЛОТОВ,

«Уйғур авази» гезити, 3 апрель, 2019 жил

Сәнъәткар Әкбәровлар сулалисини елимиздила әмәс, йеқин вә жирақ чәт әлләрдә яхши тонуйду. Әсқәр Әкбәров — Уйғур театриниң асасчилириниң бири. У — узун жиллар давамида театрда әмгәк қилип, миллий сәнъитимизниң тәрәққиятиға салмақлиқ үлүш қошқан шәхс. Әсқәр Әкбәровниң пәрзәнтлириму сәнъәт йолини таллиди һәм чоң утуқларға йәтти. Мәсилән, өйниң тунҗиси Зинәт Әкбәрова Қазақстан хәлиқ артисти; Әнвәр Әкбәров Қурманғазы намидики консерваторияниң студентлар оркестриниң рәһбири, профессор; Нүрбүви вә Тельман тонулған концертмейстрлар; Салима вә Халбүви режиссер; өйниң кәнҗиси Алимҗан көрнәклик журналист, Қазақстанниң хизмәт көрсәткән әрбаби. Бу сулалиниң варислири — әйнә шундақ атақлиқ шәхсләр. Шуларниң арисида Қазақстан хизмәт көрсәткән артисти, «Құрмет» ордениниң саһиби, тонулған режиссер-хореограф Адаләт Әкбәрованиң уйғур миллий сәнъитиниң тәрәққиятиға қошқан төһписи алаһидә. Йеқинда Адаләт һәдә өзиниң 70 яшлиқ тәвәллудини кәң нишанлап өтти. — Мән есимни билгәндин бери сәһнидә, — дәйду Адаләт һәдә. — Дадам театрниң асасини салғанларниң бири, һәдәм Зинәтму үч йешидин тартип театр сәһнисигә чиқти. У заманларда балилар бағчилири болмиғачқа репетиция, спектакльлар, концертлар пәйтидә биз дайим театрда болаттуқ. Маңа Рәйхан Разиева, Халида Җәлилова, Зинәт һәдәм қатарлиқ уссулчиларниң уссуллири яқатти. Сәһнә кәйнидә туруп шуларниң һәрикәтлирини тәкрарлаттим. Бәзидә дадам өйдә дап челип берәтти. Шуниңға уссул ойнаттим. Мәктәптә оқуватқан пәйтлиримдә һәрхил олимпиадиларға қатнишаттим. Әйнә шундақ муһитта чоң болғачқа, сәнъәт йолини таллишим тәсадипи болмиди.

 

1959-жили Адаләт Әкбәрова Алмутидики хореография училищесиға оқушқа чүшиду. Мана шуниңдин кейин сәһнидики кәспий иҗадий паалийити башлиниду. Оқуп жүргән пәйтлиридә чоң сәһниләрдә қоюлидиған балетларда, спектакльларда уссул қоюлумлириға қатнишип туриду.

 

— У пәйтләрдә биздә шараит йетәрлик дәриҗидә әмәс еди, — дәп әсләйду Адаләт һәдә. — Кәспий маһаритимизни пәқәт чоң сәһниләрдә ашурушқа тиришаттуқ. Студентлар үчүн мәхсус зал йоқ еди. Һазир яшлар үчүн барлиқ имканийәт бар. Бизниң училищеда студентлиримиз һәр күни мәшиқлиниду. Уларниң һәрбир һәрикитини сүрәткә яки синалғуға елип хаталирини дәрһал түзитиш имканийити бар.

Адаләт Әкбәрова Селезнев намидики хореография училищесини «балет артисти» мутәхәссислиги бойичә тамамлайду. Қошумчә қилсақ, мәзкүр билим дәргаһини Әкбәровлар сулалисидин сәл илгири Зинәт вә Салима тамамлиған. Бир аилидин үч адәмниң бир билим дәргаһида тәһсил көрүши илгири-кейин болмиған вақиә еди. 1968-жили Адаләт Әкбәрова Уйғур театриға ишқа тәклип қилиниду.

— У вақитларда Уйғур театрида кәспий уссулчилар йоқниң орнида еди, — дәйду сәнъәткар. — Уссулчиларниң нурғунини хәлиқ талантлири, йәни, ишқивазлар тәшкил қилатти. Мән болсам, кәспий билим алған, классикилиқ чүшәнчиләр асасида уссул үгәнгән едим. Растимни ейтсам, дәсләп мени театрдикиләр дурус қобул қилмиди. Һәрикәтлиримгә қарап бәзиләр: «бу немә?», «немә қиливатисиз?» дәйдиған. Мениң үчүн уссулда қаидиләр биринчи орунда туратти. Мәсилән, оңға қарисаң, демәк, оңға бурулушиң керәк, қолуңни көтәрсәң — һәрикәтни ахириғичә йәткүзүшиң лазим. Театрдики уссулчилар бу қаидиләргә риайә қилматти. Шәхсән өзәм үчүн театрда дәсләп қийин болди. Уйғур болсамму айрим миллий «инчикә» чүшәнчиләрниң маһийитини чүшәнмәттим. Кейин театримизға қәдәм тәшрип қилған Дилафруз Қияқова бухара, хорезм уссуллирини, ташкәнтлик Александр Завьялов дап уссулини сәһниләштүрди. Мән уларни сәһнигә елип чиқтим. Шу пәйттә маңа Аминәм Йүсүпова көп ярдәм қилди. У наһайити әмгәкчан, техникиси күчлүк уссулчи еди. Қизиқ йери, театрдики уссулчилар арисида сәһнигә чиқиш алдида пәқәт Аминәм һәдила һәрикәтләр билән тенини қиздуратти, тәйярлинатти. Бу — уссулчилар үчүн наһайити муһим. Аминәм һәдә мениң үчүн «Яшлиқ» йәккә уссулини тәйярлап бәрди. Бу мениң дәсләпки миллий уссулим болди. Кейин «Анархан», «Ғерип-Сәнәм», «Ләйли-Мәҗнун» вә башқиму спектакльларда чиқишқа башлидим. Кейинирәк Салима Әкбәрова, Роза Зайнавдинова, Саадәт Сейфуллина охшаш кәспийләр кәлдидә, театримиздики уссулларниң дәриҗиси көтирилишкә башлиди.

У вақитларда биз гастрольларға наһайити көп чиқаттуқ. Әң чәт йезилардин башлап, барлиқ шәһәрләргә, Қирғизстан, Өзбәкстан, Түркмәнстан әллиригә бараттуқ. Йезиларда Мәдәнийәт өйлири соғ. Тамашибинлар пальто-җугиларда олтарған. Биз болсақ, ялаңла кийимләрдә сәһнигә чиқаттуқ. Ағрип қалимизмекин дәп қорқматтуққу зади. Чүнки бизни тамашибин тәқәзалиқ билән күтәтти. Шуларни көргәндә, уларниң алқишлирини аңлиғанда, һәммини унтаттуқ. Хәлиқ сәнъәткарларни наһайити қәдирләтти.

1978-жили Адаләт Әкбәрова Сәмәрқәнт шәһиридә өткән хәлиқара музыка симпозиумиға қатнишиду. Бу йәрдә һәрхил милләтләрниң муқамлири билән тонушиду. Мәзкүр симпозиум сәнъәткарниң кейинки иҗадий-паалийитидә чоң роль ойниди.

— Шу симпозиумда Оттура Азиядики хәлиқләрниң муқамлирини үгәндим, — дәп әсләйду Адаләт һәдә. — Шуниңдин кейин уйғур муқамлирини чоңқур үгинишкә башлидим. Җүмлидин«Рак» муқамиға уссул сәһниләштүрүшни қолға алдим. Уссул тоққуз минутқа созулиду. Тәйярлиқ пәйтидә һәммә услубларни пайдилинип көрдүм. Немишкиду, қәлбимдә униңға бир немә йәтмәйватқандәкла билинәтти. Ахири, уссулчиларниң тили билән ейтқанда, «бармақларға» турдум (пуанты – Й.М.). Шу вақта уссулда йәтмәйватқан детальни чүшәндим. Уссулни сәһнидә ойнап болдум. Сәһнә кәйнигә өтүп кәттим. Зал җим-җит. Мән қорқуп туримән. Бираздин кейин гүлдирас чаваклар челинди. Бәхиткә яриша, тамашибин мениң оюмни тоғра чүшинипту.

Тәкитләш лазимки, Уйғур театриниң сәһнисидә Адаләт Әкбәровағичә һечким миллий уссулда «бармақларға» турмиған. Буниң театр үчүн әҗайип вақиә болғанлиғи ениқ.

Адаләт Әкбәрова 1983-жили Авғанстанда командировкида болди. Бу әлдә урушниң әң овҗ алған пәйти еди.

— Мошу кәмгичә бәзиләр мениңдин «сизниң яшиғиңиз кәлмигәнму?», «дүшмәнлириңиз көп едиму?» дәп сорайду, — дәйду сөһбәтдишим. — Мошуни аңлиғанда күлүп кетимән. У вақитларда «Биздин барамсән, бармамсән» дәп һечким сориматти. Москвадин буйруқ кәлгән. Уни булҗутмай орунлаш лазим. Уйғур театридин «Қайнақ нуқтиға» театрдин Абдуразақ Һәмраев иккимиз атландуқ. Умумән, Кеңәш Иттипақидин икки йүзгә йеқин сәнъәткар бардуқ. Бизгә умумән «уруш» дегән сөзни ейтиш мәнъий қилинди. Дәсләп Ташкәнткә кәлдуқ. У йәрдин һәммимизни һәрбий самолетларға олтарғузди. Салонниң икки тәрипигә орундуқлар қоюлған. Оттурида һәрбийләрниң жүклири. Чоң аэродромға қондуқ. Йәргә чүшсәк, оқларниң гильзилири толуп турупту. Бизниң алдимиздила бу йәрдә шиддәтлик җәң болған охшайду. Шуларни көргәндә биздә һәқиқий қорқунуч пәйда болди: қәйәргә келип қалғинимизни ениқ чүшәндуқ. Биз һәтта һаҗәтханиғиму солдатларниң һәмра болушида бараттуқ. Мән төрт уссул: дап уссули, өзбәк, рус, қазақ уссуллирини тәйярлап бардим. Концертларни ашханиларда, очуқ мәйданларда қояттуқ. Бир күни концерт алдида оқ етишиш башлинип кәтти. Кейин уқушсақ, шу етишишта бизгә хизмәт қилип жүргән бир қиз қаза бопту. Кочиларда маңғинимизда әтрапимиздики намратчилиқни, вәйранчилиқни көргәндә урушниң қанчилик дәһшәтлик екәнлигигә ениқ көз йәткүздуқ. Авғанстанда болуп қайтқандин кейин мениң һаятқа болған көзқаришим тамамән өзгәрди. Илгири ушшақ-чүшәк йоқилаң бир нәрсиләргә терикип, чечилип кәтсәм, әнди мениңда сәвирчанлиқ бесим болди. Һаятниң нәқәдәр қиммәт екәнлигини, шу һаятни мунасип яшашниң муһимлиғини чүшәндим. Һазир бәйнәлмиләл-җәңчиләр мени өзлириниң сәпдиши дәп һесаплайду. Өткәндә иҗадий кечимгә келип тәбрикләп, мукапатини тапшурди.

Адаләт Әкбәрова дайим иҗадий издиништә. 1984-жили у «Уссулда — Адаләт Әкбәрова» намлиқ фильмконцертни тәйярлиди. Мәзкүр фильм- концерт миллий сәнъитимизниң чоң байлиғи болуп қалди. Униңдин ташқири илмий-тәтқиқат ишлири биләнму шуғулланди. Униң һәрхил илмий журналларда тоққуз илмий мақалиси йоруқ көргән. 2001 – 2006-жиллар арилиғида Т.Жүргенов намидики Қазақ миллий сәнъәт академиясидә «Шәриқ уссуллири» пәнидин дәрис бәрди. 2003-жили мошу пән бойичә оқуш программисини тәйярлап чиқти. 2006-жилдин буян өзи билим алған Алмутидики Селезнев намидики хореография училищесида шәриқ уссуллири бойичә педагог. Адаләт Әкбәрова 1998-жили «Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти» унваниға сазавәр болди. Бу мукапатни униңға Қазақстанниң Тунҗа Президенти Нурсултан Назарбаев өзи тапшурди. 2017-жили Адаләт Әкбәрова «Құрмет» ордениниң саһиби аталди.

Адаләт Әкбәрова — педагогика саһасидиму утуқларға йәткән устаз. Униң йүздин ошуқ шагирти хәлиқара конкурсларниң лауреати аталди. Бирнәччә шагирти «Қазақстанниң хизмәт көрсәткән артисти» намиға еришти. Сәһнә аққуши, хәлқимизниң сөйүмлүк уссулчиси Адаләт Әкбәрова һазирму өзиниң сөйүмлүк иши билән қизғин шуғуллинип кәлмәктә.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=38708

 
Интересный материал? Поделись с другими:

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить